Geçmiş yıllarda, dünya genelindeki enerji dinamiklerindeki değişimler ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyeli hakkında sohbet etmeye başladığımızda, çoğunlukla temkinli bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O dönemde Ulusal Kanal’daki “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkemizin geleceği için bir sorumluluk üstlenme çabasını ifade ediyordu. Günümüzde, TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan anlaşma ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuyu ciddiyetle ele alması, Türkiye’nin bu alanda önemli adımlar attığını somut bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu makalede, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) konusundaki potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverlikle gereken sabır ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani sorumluluk kapsamında, savunma sanayii perspektifinden detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Dünya genelindeki enerji politikaları, fosil yakıtların azalma eğilimi ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği sorunları ile köklü değişim süreçlerinden geçmektedir. Yenilenebilir enerji kaynakları, rüzgâr ve güneş gibi, önemli bir değer taşımakla birlikte, modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekliliğe sahip “baz yük” enerjisini sağlamakta yetersiz kalmaktadır. Bu durumda, nükleer enerji yeniden gündemimizin merkezine yerleşmiştir.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik gereklilikler ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda, savunma sanayisinde hızla büyüme göstermiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doları aşan ihracat rakamları ve rekor seviyedeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kabiliyetimizin ne denli arttığını göstermektedir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite, kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi enerji tüketimi yüksek olan altyapıların elektrik ve termal enerji talebini tarihi seviyelere ulaştırmıştır.

Sektörel enerji tüketiminin boyutlarını rakamsal verilerle ifade etmek, meseleyi ciddiyetle ele almak açısından büyük önem taşımaktadır. ASELSAN’da yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan tesislerinde bu rakamın çok daha üstünde bir tüketim olduğu; MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin de benzer yoğunlukta enerji gerektirdiği açıktır. Türk Savunma Sanayisinin toplam yıllık elektrik tüketiminin 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu kuruluşların enerjisinin geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke aracılığıyla sağlanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar ya da elektromanyetik darbe (EMP) gibi senaryolar altında telafisi mümkün olmayan riskler taşımaktadır. Bu zafiyetin aşılmasının tek yolu, “ada modunda” bağımsız bir şekilde çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekenin merkezinde, kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi yer almalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), uranyumdan daha sık bulunan, bağımsız olarak nükleer silah yapımına uygun olmayıp, uzun yaşam süresine sahip ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük olan stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelindeki tespit edilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu kıymetli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin yataklara sahip ülkeler arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verileri, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervinin 380 bin ton civarında olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nin daha kapsamlı jeolojik değerlendirmelerine göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel bölgelerin eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’si olduğu belirlenmiştir. Aksu bölgesindeki yalnızca 20 bin tonluk rezerv bile yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl boyunca karşılayacak potansiyele sahiptir. Bu toprakların derinliklerinde yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu ortaya çıkaracak bilimsel iradeyi gösterme sorumluluğumuzdur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel altyapı talep etmektedir. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir element olarak reaktör kalbinde bir nötron yutarak Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve sonuçta bir beta bozunumu ile bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük savunucusu, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın liderliğinde gerçekleştirilen “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışı üretilir ve böylece sistemi nötron jeneratörüne dönüştürülür. Sistemin devrimci özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) bir şekilde tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton akışı durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarının teorik olarak imkânsız hale gelmesini sağlar.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahçup bir halde. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya seyahati esnasında meydana gelen şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar askıya almış, bu toprakların bilimsel gelişimini kanlı bir bıçak gibi kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başaran ve bu öngörüleri gerçek projelere dönüştüren nadir bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık tarafından yapılan açıklamalar ve WikiLeaks belgelerine göre olayın arkasında sabotaj olasılığı, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist unsurları gündeme getirmiştir. Metin Arık Hocamızın, “Engin’in bu teknolojiye erişmiş olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” ifadesi, yıllar geçse de kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu konu, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin