ABD ile İran arasında gerçekleşen görüşmelerin sonucunda, Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bir barış anlaşmasına varıldığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. Bu gelişme ile birlikte, ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de anlaşmanın varlığını onayladı. Anlaşmaya ne ölçüde uyulacağı sorusu, iki ülke arasındaki ilişkilerin niteliği nedeniyle şimdiden merak ediliyor. Peki, 1979 devriminden önce oldukça yakın iki müttefik olan İran ve ABD arasındaki ilişkilerin bu duruma nasıl geldiğini biliyor musunuz? Tahran ve Washington arasındaki süreçte meydana gelen 7 önemli kırılma noktası nelerdi?

İran ve ABD ilişkilerindeki en belirgin kırılma noktası, 1979 devrimidir. Devrimden önce, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetiminde bulunan İran, ABD ile çok sıkı bir ilişki içerisindeydi; o kadar ki ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a gelmişti. Ancak bu yakın dostluğun yerini düşmanca bir tutum alması fazla zaman almadı. 1979’da Şah’ın devrilmesiyle İran İslam Cumhuriyeti’nin kuruluşu, ABD’nin İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmasına neden oldu. Bu gelişme sonrası, ilişkiler o kadar gerildi ki 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında yer aldı.

GÜNÜMÜZE KADAR GELEN BİRÇOK SORUNUN TEMELİ 1953 DARBESİ OLDU

İran ve ABD arasındaki günümüzdeki başlıca sorunların bazıları, 1953 yılında İran’da ABD ve İngiltere’nin desteklediği darbe girişimi ile başlamıştır. İran, zengin petrol kaynakları ile sanayisi gelişmiş ve enerjiye ihtiyaç duyan Batılı ülkeler için stratejik öneme sahip bir ülke konumundaydı. İngiltere, bu petrol rezervleri üzerinde 1951 yılına kadar tekel sahibi olduğundan, İran halkının bu konudaki görüşleri Londra için fazla önem arz etmiyordu. Ancak durum, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişmeye başladı. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi çıkarları doğrultusunda kullanmasından rahatsızlık duyuyordu ve göreve gelir gelmez İran’daki İngiliz petrol altyapısını millileştirdi.

İngiltere’nin Musaddık’ın bu adımına karşı tepkisi oldukça sert oldu. İran Başbakanı ile ortak bir çözüm bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe düzenlemeye ikna etti. Kısa sürede Musaddık’a karşı planlanan ilk darbe girişimi gerçekleştirildi ancak bu girişim başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolarla karşılaşarak İran’dan kaçmak zorunda kaldı. Ancak ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık görevden alındı. Şah, ülkeye geri döndü ve iktidar karşılığında ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’ına 25 yıllığına sahip olma hakkını veren bir anlaşmayı imzaladı. Bu gelişme ile birlikte, İran Şahı, ABD için önemli bir stratejik müttefik haline geldi. Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği sınırına yakın, petrol açısından zengin bir ülkenin ABD’nin yanında yer alması, Washington’un hem enerji güvenliğini artıracak hem de Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşmasını engelleyecek önemli bir adım oldu.